Türkiye’de İlk Atatürk Anıtı Hangisi?
Neredeyse yüz yıldır süren bir tartışma bu… Biri İstanbul Sarayburnu’nda, diğeri ise Bornova’da Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği bahçesinde bulunan ve her ikisi de Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippell’in eseri olan Atatürk anıtları…
Neredeyse yüz yıldır süren bir tartışma bu… Biri İstanbul Sarayburnu’nda, diğeri ise Bornova’da Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği bahçesinde bulunan ve her ikisi de Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippell’in eseri olan Atatürk anıtları… Aslında İzmirli gazeteci Alaattin Gürırmak’ın 9 Kasım 2012 tarihli 9 Eylül Gazetesi’ndeki haberiyle gerçek ortaya çıkmıştı. Habere göre, pek çok kaynakta söylendiği gibi Türkiye’de dikilen ilk Atatürk Anıtı Sarayburnu’ndaki değil; ondan üç ay önce Bornova’da Ziraat Mektebi bahçesine dikilen anıttı.
Konu aslında çok netti: “İlk Atatürk Anıtı” olarak kabul edilen Sarayburnu’ndaki anıtın kitabesinde 3 Ekim 1926 tarihi yazarken, Bornova’daki Atatürk Anıtı’nın kitabesinde ise Haziran 1926 tarihi yer alıyor. Yani kitabelere bakılırsa, Bornova’daki Atatürk Anıtı üç ay önce dikilmişti.
Fakat, temkini elden bırakmayan bazı tarihçi dostlarımız, Bornova’daki Atatürk Anıtı üzerindeki tarihin, Atatürk’ün 18 Haziran 1926’da Bornova’ya gelişi nedeniyle Haziran 1926 olarak yazılmış olma ihtimali üzerinde durdular. Heykelin aslında daha sonra dikilmiş olabileceğinden de söz ettiler.
Bu nedenle de “ilk Atatürk Anıtı”nın Sarayburnu’nda olduğu söylemi devam etti. Ama aslında, 15 Temmuz 1926 tarihli Servet-i Fünun Dergisi’nde yayınlanan bir fotoğraf, bu konudaki tartışmaya çoktan son noktayı koymuştu. 3 Ekim 1926’da Sarayburnu’nda açılışı yapılan Atatürk heykeline “ilk Atatürk heykeli budur” deniyordu; fakat o tarihten 2,5 ay önce, 15 Temmuz 1926 tarihli Servet-i Fünun Dergisi’nde Bornova’daki Atatürk Anıtı’nın fotoğrafı yayımlanmıştı. İstanbul ile İzmir arasında hangisinin “ilk Atatürk Anıtı” olduğuna dair tartışma yalnızca bugünlerde değil, ilk günlerden itibaren de yaşanmış. Tartışmayı başlatan da, 29 Eylül 1926 tarihli Hizmet Gazetesi’nde yayınlanan bir haber olmuş. “Gazimizin Heykeli, Resmî Küşadı Yapılıyor” başlıklı ve “Önümüzdeki Pazartesi günü merasim-i mahsusa ile heykelin resmî küşadı yapılacak ve bu suretle Büyük Halâskârımızın Türkiye’de ilk defa olarak heykeli rekz etme şerefi İstanbul’a ait olacaktır.” cümlesiyle biten bu haber İzmir’e ulaştığında, özellikle Bornova’daki İzmir Mıntıka Ziraat Mektebi’nde büyük tepki yaratmış.
Mektep Müdürü Abidin Ege hemen bir telgraf göndererek bu habere itiraz etti.
"Gazimizin heykeli evvela İstanbul’da değil İzmir’de rekz olunmuştur. Bugünkü Hizmet Gazetesi’nde bir telgraf gördüm. Gazi Hazretlerinin heykelinin Sarayburnu’na dün rekz edildiği ve resm-i küşadı yapıldığı bildiriliyor ve altına da Türkiye’de Gazi Hazretlerinin heykelinin ilk defa rekz şerefini İstanbul vilayeti ihraz etmiştir ibaresi ilave ediliyor. Hâlbuki bundan tam üç buçuk ay evvel Gazi Hazretlerinin İzmir’i teşrifi münasebetiyle gazinin ilk heykeli İzmir’de ziraat mektebinin bahçesinde gayet müsennâ mermer bir kaide üzerine rekz edilmiş ve 22 Haziran 926’da Gazi Hazretlerinin mektebimizi teşrifinde kendileri tarafından bizzat resm-i küşadı yapılmıştır. Binâenaleyh gazinin ilk heykelini dikmek şerefini İstanbul değil İzmir kazanmıştır. Lütfen ceride-i muhteremeleriyle o suretle tevzihini bir İzmirli sıfatıyla rica eder, teyid-i müddet ve hürmet eylerim efendim."
İzmir Mıntıka Ziraat Mektebi Müdürü M. Abidin.
Abidin Ege, bu telgrafıyla Sarayburnu’ndaki anıtın ilk Atatürk anıtı olduğuna dair habere itiraz etmekle kalmamış, ayrıca tarihe de önemli bir kayıt bırakmış oldu. Dikkatinizi çekmiştir; Abidin Ege, Atatürk’ün Bornova Ziraat Mektebi’ne geliş tarihini 22 Haziran 1926 olarak belirtmiş. Oysa mevcut kayıtlarda Atatürk’ün Bornova Ziraat Mektebi’ne 18 Haziran 1926’da geldiği yazıyor.
Tarihsel kaynaklar Atatürk’ün 16 Haziran ve 9 Temmuz 1926 tarihleri arasında İzmir’de olduğunu ve 18 Haziran’da Bornova’da Ziraat Mektebi’nin bahçesinde onuruna bir balo düzenlendiğini gösteriyor. Fakat “tarihsel kayıtlarda yok” diye Abidin Ege’nin mektubunda söz ettiği Atatürk’ün 22 Haziran’da da Bornova’ya gelmiş olma ihtimalini tamamen göz ardı etmemek gerekir.
100 yıl ya da 10 yıl sonra değil, daha o günlerde yazdığı bu ciddi tekzip mektubunda Abidin Bey böyle büyük bir tarih hatası yapar mıydı? Atatürk henüz hayattayken Abidin Bey, herkesin ve Atatürk’ün de okuyacağı bir gazeteye yanıltıcı bir beyanda bulunur muydu?
Atatürk evimize konuk olsa, o tarihi unutur muyuz? Asla unutmayız değil mi?
Abidin Bey de bırakın unutmayı, Hizmet Gazetesi’ne gönderdiği mektupla tarihe bile kaydetmiş.
Biz de burada bir kez daha not düşelim: Türkiye’nin ilk Atatürk anıtı, 22 Haziran 1926 tarihinde Bornova Ziraat Mektebi bahçesinde açılmıştır. O açılışa Gazi Mustafa Kemal Atatürk de tanıklık etmiştir.
Bu durumda bir sonuç daha ortaya çıkıyor: Bornova’daki Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Fakültesi bahçesindeki büst, yani Türkiye’deki ilk Atatürk anıtı, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün kendi açılışına katıldığı ilk ve muhtemelen tek anıttır. Bilindiği kadarıyla, Atatürk bundan sonra hiçbir anıtının açılışına katılmamıştır.
Kaynak:Altan Altın: (Hikayeler Şehri Bornova)
