Yapı, Bornova Cumhuriyet Meydanı’nda yer almaktadır. Kuzey-güney doğrultusunda inşa edilen yapının kitabesinde, “ Tanrı’nın 1831 senesinde Muhterem Peder İsodoro da Boscomari Aziz Francescus’un kanununu yerine getiren İstanbul Misyon sermaye katkısıyla Kapuçin pederleri ve hâlihazırda apostolik yetkili, bu binayı Mukaddes Bakire Meryem namına temelinden inşa ettirmiştir.” yazmaktadır. Hale Okçay, yaptığı sözlü tarih çalışmaları kapsamında kilisenin ilk olarak Bornova’ya yerleşmiş Levanten ailelerden biri olan Withall ailesi tarafından 1625 yılında yaptırıldığını ve 1630 yılında çıkan bir yangında yapının tamamen yok olduğunu belirtmektedir. Öte yandan Hasan Mert, yapının 1797 yılında Franciscan Tarikatı, Roma ve Ermeni Katolikleri katkısıyla ahşap olarak inşa edilip 1832 yılında da Sultan II. Mahmud’un emriyle taş olarak inşa edildiğinden bahsetmektedir. Ergun Laflı’nın araştırmasında da “Sta. Maria (Bornova’da) 1831’de inşa edildi, günümüze kadar kesintisiz kullanımdaydı” tespiti yer almaktadır. Kilise, kuruluşundan itibaren İtalyan kökenli Katolik (Levanten) cemaatin ibadetine tahsis edilmiş, çevresindeki mezarlıkta birçok Levanten aileye ait mezar taşları günümüze ulaşmıştır. Cumhuriyet dönemiyle birlikte bina birkaç değişiklik geçirmiştir. 1970’lerde Bornova Cumhuriyet Meydanı düzenlemesinde kilise arazisi daraltılmış; yapının bir kısmı kamulaştırılmıştır.
Kuzeyde dükkânların arasında kalan mütevazı bir giriş açıklığına sahip olan yapı yüksek bahçe duvarı ile çevrelenmiştir. Yapıya 3 kemerli giriş açıklığından girilmektedir. İzmir’in beş semt kilisesinden biri olan yapının diğer semt kiliselerinden farkı naosun rotondo (yuvarlak) planlı olmasıdır. Bema (sunak masasının bulunduğu alan) ve synthranonların (din görevlilerinin oturduğu alan) dikdörtgen planlı olduğu yapıda synthranonların bitişiğinde dışa taşkın sekizgen planlı şapeller yer almaktadır. Naos, içte kubbe dışta ise sekizgen bir külahla örtülüdür. Giriş açıklığının üzerinde basık kemerli, naosa açılan ve kilise dışından da bir köprü ile ulaşılabilen bir balkon bulunmaktadır. Önceleri org tribünü olarak kullanılsa da günümüzde işlevini yitirmiştir. Çan kulesi ise yapı üzerinde baldaken formda yükselmektedir.
Yapının süsleme tezyinatına bakıldığında, dıştan sade olduğu kadar içinin oldukça süslü olduğu görülmektedir. Dış duvarlar kemerlerle harekelendirilmiştir. İç mekanda naosun üzerini örten kubbenin ortasında kutsal ruha vurgu yapmak için beyaz güvercin motifi kullanılmıştır. Ayrıca bitkisel ve geometrik desenli süslemelerle bezenmiş yapıda, İncilden sahnelerin konu alındığı vitray pencereler dikkat çekmektedir. Sonuç olarak, Santa Maria Katolik Kilisesi’nin süsleme tezyinatı, cam pencerelerdeki dinî ikonografi ve hafif iç dekoratif boyamalarla sınırlı olup, dışarıdan gösterişten ziyade iç aydınlatma ve tarihî atmosfer ön plandadır.
Ezel KURMUŞ/ Sanat Tarihçi
KAYNAKÇA
Hâle Okçay, Bornova’da Üç Dinin Kutsalları: İbadethaneler-Kabristanlar, I. Bornova Araştırmaları Sempozyumu, 5-6 Kasım 2014, Bildiriler, 2015.
Hasan Mert, Geçmişten Günümüze Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Yönleriyle Bornova, Bornova Belediyesi Kültür Yayınları, 2009.
R. Eser Gültekin, Bornova’dan Santa Maria Kilisesi.
Semanur Sarımahmutoğlu, “Karadeniz Bölgesi Katolik Kiliseleri” (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Ordu, 2023).
Zeynep Mercangöz, “Dinsel Yapılar Mimarisi II: Kiliseler ve Sinagoglar”, İzmir Kent Ansiklopedisi, Cilt 1, İzmir 2013.
İNTERNET KAYNAKLARI
Beiträge zur Kenntnis der osmanischen Kirchenarchitektur im Großraum İzmir-Smyrna (19. Jh.–1922)
Bir Fransiskan Kilisesi: Santa Maria – İzmir Dergisi – Yaşasın Dergicilik, https://izmirdergisi.com/tr/turizm/inanc-turizmi/1876-bir-fransiskan-kilisesi-santa-maria#google_vignette
https://web.archive.org/web/20200224112940/http://www.levantineheritage.com/borchur2.htm
