Memleketin İlk Paralı Yolu
Osmanlı’nın ilk paralı yolu 1861’de İzmir-Bornova arasında hizmete girdi. Bu yol, yalnızca bir ulaşım hattı değil; modernleşme ve ekonomik dönüşümün de sembolüydü.
Osmanlı İmparatorluğu’nun batı dünyasıyla ilişkilerini güçlendirdiği 18. yüzyıl başlarında, Anadolu’dan İzmir Limanı’na mal taşımak büyük bir sorundu. Deve kervanları Kemer Köprüsü’nde günlerce beklerdi.
1855 yılında Meclis-i Vâlâ’ya sunulan dilekçede, İzmir’den Bornova ve Hacılar köylerine araba işleyebilecek bir yol yapılması talep edildi. Beş yıl sonra Bornovalı Mösyö Charnaud, yolun inşası ve işletmesi için imtiyaz başvurusunda bulundu. Tanzimat Meclisi’nin onayıyla 25 Ekim 1860’ta yürürlüğe giren 26 maddelik sözleşme, Osmanlı’da “yap–işlet–devret” modelinin ilk örneği oldu.
Müteahhit Mösyö Fisher yönetiminde başlayan çalışmalar bir yılda tamamlandı ve 1 Aralık 1861’de yol hizmete açıldı. Halkapınar Deresi üzerindeki köprünün başına yerleştirilen memurlar, geçiş yapan arabalar ve kervanlardan ücret topluyordu.
Bu sayede iç bölgelerden İzmir Limanı’na mal taşımak kolaylaştı; ticaret arttı, Bornova hızla gelişti. Levanten köşkleri artık yalnızca yazlık değil, yıl boyu yaşanan evlere dönüştü.
1865’te İzmir–Bornova tren hattı açıldığında yeni bir ulaşım dönemi başladı; ancak bu ilk paralı yol, hem mühendislik hem de ekonomi açısından bir dönüm noktası olarak kaldı. Bugün hâlâ bir bölümü “Ağaçlı Yol” adıyla Bornova’da kullanılmaktadır.
“Türkiye’nin yap-işlet-devret modeliyle tanışması 1980’ler sanılsa da, aslında bu model 1860’larda Bornova’da uygulanmış ve dünya çapında ilk örneklerden biri olmuştur.”
— Altan Altın, Milliyet Ege – Tarih Notları
Kaynak: Altan Altın, Milliyet Ege – Tarih Notları · Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
Arşiv: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri · Altan Altın Arşivi