Giriş

Paterson Köşkü, Bornova’nın ve İzmir’in Levanten dönemini temsil eden en büyük ve en gösterişli konutlardan biridir. Köşk, İskoçya’nın Leith kentinden İzmir’e gelen hububat tüccarı John Bortwick Paterson tarafından 1859’da inşa ettirilmeye başlanmış ve 1860 civarında tamamlanmıştır.

Paterson’un Osmanlı Devleti’nden aldığı maden imtiyazları ve İngiltere ile yürüttüğü ticari faaliyetler, ailenin bölgenin en varlıklı Levantenlerinden biri hâline gelmesini sağlamıştır.

Tarihçe ve Aile Yaşamı

Levanten dönemi:
Köşkün inşa edildiği dönemde Paterson Ailesi Bornova’nın sosyal hayatının merkezinde yer alıyordu.

• 38 odalı dev konakta balolar, konserler ve büyük davetler düzenleniyordu.
• Arazide bir golf sahası bulunuyor; 1905’te resmi Bornova Golf Kulübü kurulmadan çok önce burada golf oynanıyordu.
• Mülkte yedi adet piyano bulunması, dönemin zengin müzik kültürünü göstermektedir.

Kurtuluş Savaşı dönemi:
John Paterson ve ailesi savaş sırasında İzmir’den ayrılıp Girit’e yerleşmiştir. Savaş sona erdiğinde köşkün zarar görmemiş olduğunu görmüş, fakat Cumhuriyet dönemindeki ticari koşullarda eski başarıyı yakalayamamışlardır.

Cumhuriyet dönemi:

• Paterson Ailesi 1963 yılında Türkiye’den ayrılıp İngiltere’ye göç etmiştir.
• Köşk daha sonra 5 yıla yakın bir süre NATO birliği ofisi olarak kullanılmıştır.
• 1973’te bir firma tarafından halı fabrikasına dönüştürülmek üzere kısmen yıkılmıştır.
• 1978’de İzmir İl İdaresi Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından kamulaştırılmıştır.

Bu süreçte köşk uzun yıllar yarı yıkık, metruk ve müdahale bekleyen bir yapı olarak kalmıştır.

Mimari Özellikler

• 38 odalı, üç katlı anıtsal bir konuttur.
• İngiltere’den getirilen malzemelerle inşa edilmiştir.
• Orta sofalı plan, geniş salonlar ve yüksek tavanlarla Levanten–Osmanlı karışımı bir düzen sunar.
• Cephesi Paterson’un yenilik merakından dolayı yedi kereden fazla değiştirilmiştir.
• Yapının batı kısmında, yarış atlarının yetiştirildiği ahırlar yer alıyordu; bu nedenle köşk “At Yarışı” temasıyla anılır.

Köşkün kurulmuş olduğu arazi yaklaşık 54 dönümdü, yarısı at yetiştirme için ahır ve eğitim alanı olarak kullanılıyordu.

20. Yüzyıl Kullanımları ve Restorasyon Süreci

• 1960’lardan sonra yapı hızla yıpranmış, içindeki müzik aletleri ve eşyalar 1970’lere kadar korunmuş olsa da daha sonra kaybolmuştur.
• 2016’da İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından kapsamlı bir restorasyon projesi başlatılmıştır.
• Ancak çalışmalar daha sonra durdurulmuş ve köşkün yönetimi Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiştir.

Bugün köşkün yeniden işlevlendirilmesi ve restorasyonu Bakanlığın planlamasına bağlıdır.

Kültürel ve Tarihî Önemi

Paterson Köşkü, Bornova’da Levanten yaşamının en parlak dönemini temsil eden simge yapılardan biridir:

• Golf sporunun İzmir’deki en eski alanlarından biri,
• Müzik kültürünün en güçlü merkezlerinden biri,
• At yetiştirme ve sosyal etkinliklerin gerçekleştirildiği büyük bir Levanten malikanesi,
• İzmir’in erken sanayileşme ve askeri dönem geçişlerinin tanığıdır.

Köşk bugün hem kültürel miras hem de koruma politikaları açısından kritik öneme sahip bir yapıdır.