Tristram Köşkü, 1904 yılında İngiliz Tristram Ailesi tarafından inşa edilmiştir. Ailenin bilinen temsilcilerinden biri Uvedale Barrington Tristram (1826–1898)’dir.
1948–2010 yılları arasında Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’na bağlı Zirai Mücadele Enstitüsü olarak kullanılan yapı, 2021 yılından itibaren Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı İzmir Edebiyat Müze Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
Atatürk’ün Geometri kitabının ilk baskısı, Halit Ziya Uşaklıgil’in imzalı eseri ve Attilâ İlhan’ın kasketi gibi değerli objeler burada sergilenmektedir.

Giriş

1904 yılında İngiliz Tristram Ailesi tarafından inşa edilen köşk, Bornova’daki geç dönem Levanten konutlarının karakteristik örneklerinden biridir.

Yapı, taş–tuğla karışımı duvar örgüsü, simetrik cephe düzeni ve dönemin konut mimarisini yansıtan plan şemasıyla dikkat çeker.

Tarihçe ve Mülkiyet Geçişi

Tapu kayıtlarına göre köşk, 1948’den 2010’lu yılların ikinci yarısına kadar Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’na bağlı Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü mülkiyetinde kalmıştır.

Bu dönemde yapının iç mekân düzeni, laboratuvar ve idari kullanım ihtiyaçlarına göre değiştirilmiştir.

2010’lu yıllarda mülkiyet Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiş; gerçekleştirilen restorasyon ve yeniden işlevlendirme çalışmalarının ardından Eylül 2021 itibarıyla İzmir Edebiyat Müze Kütüphanesi olarak yeniden açılmıştır.

Günümüz Kullanımı – İzmir Edebiyat Müze Kütüphanesi

Tristram Köşkü bugün, İzmir’de doğmuş ya da uzun yıllar yaşamış yazarların eserleri, mektupları ve kişisel eşyalarından oluşan özel bir koleksiyona ev sahipliği yapmaktadır.

Müze-kütüphane anlayışıyla oluşturulan arşivde:

• İzmirli yazar ve şairlere ait imzalı kitaplar,
• Yazarlara ait kişisel eşyalar
  (Attilâ İlhan’ın kasketi, Halit Ziya Uşaklıgil’in 1934 tarihli imzalı kitabı, Atatürk’ün 1937 tarihli Geometri kitabının ilk baskısı),
• Yazma eserlerin tıpkıbasımları, daktilolar, kalemler ve çeşitli edebi objeler

yer almaktadır.

Bu koleksiyon, Bornova’nın Levanten konut mirasının Cumhuriyet döneminde kamusal bir kültür kurumuna dönüşümünü temsil eden önemli örneklerden biridir.

Mimari Özellikler

İki katlı yapı, taş temel üzerine tuğla örgüyle inşa edilmiştir.

Geniş orta sofa planı, simetrik pencere dizilişi ve sade cephe düzeniyle tanımlanır.

Yüksek tavanlar ve geniş pencereler, yapının Levanten konut mimarisine özgü mekânsal özelliklerini yansıtır.

Bahçesi, süs bitkileri ve yürüyüş yollarıyla köşkün konut dönemi kullanımına ait açık alan düzenlemesini günümüze taşımaktadır.

Kültürel Önemi

Tristram Köşkü, Bornova’nın geç dönem Levanten mimarisini koruyarak kültürel yaşama kazandıran nadir yapılardan biridir.
Bir yüzyıl önce konut olarak tasarlanan yapı, bugün İzmir’in edebiyat belleğini yaşatan bir müze kütüphane olarak kentin kültürel sürekliliğini simgelemektedir.