Tulipa Clusiana, yani Çelebi Lalesi, ilk kez 1803 yılında Belçikalı ressam ve botanikçi Pierre-Joseph Redouté tarafından bilim dünyasına tanıtıldı. 20. yüzyılın ortalarında ünlü botanikçi Peter Hadland Davis, 1984 tarihli Flora of Turkey adlı eserinde bu türün yayılış alanı olarak Bornova – Kurutepeyi işaret edince, lale Bornova ile özdeşleşti ve zamanla “Bornova Lalesi” adıyla anılmaya başladı.
Oysa bu nadide türün asıl anavatanı Pakistan, İran ve Kuzey Irak’ı kapsayan geniş bir coğrafyadır. Dolayısıyla binlerce kilometre uzaktan Bornova’ya nasıl ulaştığı yıllar boyunca merak konusu oldu. Yanıt, Bornova’nın en tanınmış Levantenlerinden biri olan Edward Whittall’a uzanıyor. Bitkilere olan tutkusu ile bilinen Whittall, Anadolu’nun pek çok bölgesini gezmiş, hatta Tulipa Clusiana’nın doğal yaşam alanı olan Kuzey Irak’a kadar gitmişti. Topladığı tohum ve soğanları hem kendi bahçesinde yetiştiriyor hem de İngiltere’deki ünlü KEW Kraliyet Botanik Bahçelerine gönderiyordu. Kaynaklar, Whittall’in fazla kalan soğanları Nif Dağı çevresine diktirdiğini; yıllar sonra Davis’in yayılış alanı olarak gösterdiği Bornova–Kurutepe ile bu bölgenin örtüştüğünü ortaya koymaktadır.
Zaman içinde doğada kaybolmaya yüz tutan Bornova Lalesi’nin, 1990’lardan itibaren Bornova’da görülmemesi nedeniyle neslinin tükendiği düşünülüyordu. Ancak Tarım ve Orman Bakanlığı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülen çalışmalar bu eşsiz türü yeniden hayata döndürdü. Dr. Erdinç Oğur koordinasyonunda 2019’da başlayan süreçte, Aydın’da özel bir bahçede bulunan birkaç soğandan yeniden üretim sağlandı. Çalışmaların Bornova Belediyesi ile birlikte genişletilmesiyle, Bornova Lalesi yeniden Ege topraklarında yetiştirilmeye başlandı.
Bornova Belediyesi’nin Aralık ayında aldığı Meclis Kararı doğrultusunda, lalenin ilçede yeniden çoğaltılması için resmi adım atıldı. Başkan Ömer Eşki, Bornova’nın kırsal mahallerinden Kayadibi’nde ilk lale soğanını dikerek bu tarihi süreci başlattı. Aradan geçen üç ayın ardından, 14 Mart itibariyle Bornova Lalesi 30 yıl sonra yeniden çiçek açtı.
“Nesli tükendiği düşünülen Bornova Lalesi’nin kendi toprağında yeniden açması büyük bir mutluluk. Bornova Misket Üzümü ve Bornova Kınalı Bamyası’ndan sonra Bornova Lalesi’nin de tescili için başvurularımızı yaptık. Yakında parklarımızda bu eşsiz lalenin Türk bayrağını temsil eden renklerini göreceğiz.”
— Ömer Eşki, Bornova Belediye Başkanı
Doğal habitatı göz önünde bulundurularak Kayadibi Mahallesi’ndeki arılık alanında yürütülen üretim çalışmalarında, lale 6 taç yapraklı kırmızı-beyaz görünümüyle adeta Türk Bayrağı’nı simgeliyor. Bornova Lalesi’nin önümüzdeki yıllarda kent peyzajında kullanılmak üzere çoğaltılması hedefleniyor.
Bugün Bornova Lalesi yalnızca botanik açıdan değerli bir tür değil; Bornova’nın geçmişiyle geleceği arasında köprü kuran, yok olmaktan dönen bir kültürel ve doğal miras niteliğine sahiptir.
Öne Çıkan Noktalar
Gelecek hedefi: Bornova Lalesi’nin tescili ve kent peyzajında kullanımı
Bilimsel tanım: 1803 – Pierre-Joseph Redouté
Bornova ile özdeşleşmesi: 1984 – P. H. Davis’in Flora of Turkey eseri
Bornova’ya gelişi: Edward Whittall’in bitki toplama gezileri ve soğan dikimleri
Kayboluşu: 1990’lardan sonra Bornova’da görünmemesi
Yeniden keşif: 2019 sonrası Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü çoğaltma çalışmaları
Bornova’da yeniden dikim: 2024 – Bornova Belediyesi Meclis Kararı & Kayadibi’de ilk dikim
Yeniden çiçeklenme: 30 yıl sonra, Mart 2025
