C. Whittall Köşkü (Büyük Ev)

Giriş

Bornova’nın tarihî dokusu içinde “Büyük Ev” olarak bilinen C. Whittall Köşkü, bölgedeki en eski Levanten konutlarından biridir.

Köşkün bulunduğu alanda 18. yüzyıl başlarında Hollandalı rahibeler için inşa edilmiş bir manastır yer almaktaydı. Bu manastırın kalıntıları üzerine, daha sonra Hollandalı bir göçmen tarafından tek katlı bir konut inşa edilmiştir.

Erken Dönem ve Whittall Ailesi’ne Geçiş

1817’de İzmir’e ticaret amacıyla gelen James Whittall, yapıyı 1820’lerde satın almıştır.

James Whittall’ın ölümünden sonra mülkiyet kardeşi Charlton Whittall’a geçmiş, yapı bu dönemde büyütülerek “Büyük Ev” adını almıştır.

Whittall Ailesi, İzmir’in ve Bornova’nın ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamında büyük bir etkiye sahip olmuştur.

Mimari Özellikler

Başlangıçta bodrum üzeri tek katlı bir köşk olan yapı, 1867 sonrasında ikinci bir kat eklenerek büyütülmüştür.

• Ana cephesinde üst katta bir balkon, altında ise kapalı bir mekân bulunur.
• Cephe ortasında iki tarafa genişleyen barok tarzda çift kollu merdiven yer alır; bu detay Avrupa saray mimarisini çağrıştırır.
• Arka cephede de benzer bir balkon bulunur.
• Girişteki büyük sofa, merkezî dağılım mekânı işlevi görür ve çevresindeki odalara açılır.
• Yapıda kullanılan yapı malzemelerinin büyük kısmı İngiltere ve Avrupa’dan getirtilmiştir.
  
  Zamanla kuzey ve güney cephelerine bitişik ek yapılar yapılmış; köşk, bugünkü geniş ve görkemli formuna kavuşmuştur.

Sosyal ve Tarihî Önemi

Whittall Ailesi, Bornova’nın sosyal ve politik yaşamında etkin bir rol oynamıştır.

“Büyük Ev”, farklı dönemlerde pek çok önemli konuğu ağırlamıştır:

• Edinburgh Dükü Alfred Ernest Albert,
• Yunan Prensi Andrew (1921),
• George Frederick Ernest Albert (Kral George V),
• ve en önemlisi, 1863’te İzmir’i ziyaret eden Sultan Abdülaziz.

Sultan Abdülaziz, İzmir’de geçirdiği üç geceden ikisini Charlton Whittall’in evinde geçirmiştir.

Bu ziyaret sırasında bahçede İzmir Körfezi manzaralı bir tepecik oluşturulmuş, Padişah’a burada çay ikram edilmiştir.

Bu olay, Bornova tarihindeki en görkemli anlardan biri olarak anılmaktadır.

Mülkiyet Değişimi ve Günümüz Kullanımı

1930’lu yıllarda mülkiyeti Giraud Ailesi’ne geçen köşk, 1960 yılında kamulaştırılarak T.C. Maliye Hazinesi’ne, ardından Ege Üniversitesi’ne devredilmiştir.

Günümüzde yapı, Ege Üniversitesi Rektörlüğü İdari Binası olarak kullanılmaktadır.

Mimari bütünlüğünü büyük ölçüde koruyan köşk, hem Levanten konut tarihini hem de Cumhuriyet döneminde özel mülkten kamu yapısına dönüşüm sürecini temsil eder.

Kültürel Önemi

C. Whittall Köşkü (Büyük Ev), Bornova’nın çok katmanlı kültürel kimliğinin mekânsal bir simgesidir.

18. yüzyıldan günümüze ulaşan sürekliliğiyle, Levanten mirasının korunarak kamusal yaşama dahil edildiği en güçlü örneklerden biridir.

Bugün hâlâ Bornova’nın kalbinde, tarihî zarafetiyle varlığını sürdürmektedir.