Edward Whittall Köşkü

Giriş

Kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 1816–1819 yılları arasında Napolyon’un generallerinden Rovigo Dükü’nün İzmir’e kaçtıktan sonra bu yapıda konakladığı döneme ait belgeler, köşkün varlığına dair ilk tarihsel kayıtlardır.

19. yüzyıl boyunca köşk, Corsi, Perkins, Barry, Whittall ve Giraud ailelerinin mülkiyetinde bulunmuştur.

Edward Whittall Dönemi (1875–1917)

1851 yılında Bornova’da doğan Edward Whittall, çocukluğunu bugün Ege Üniversitesi Rektörlük binası olarak kullanılan “Büyük Ev”in selvi ağaçlarıyla çevrili bahçesinde geçirdi.

1875 yılında ailesiyle birlikte bu köşke taşındı ve burayı kısa sürede bir botanik cennetine dönüştürdü. Avrupa ve Asya’dan topladığı bitkilerle dünyanın sayılı özel bahçelerinden birini yarattı.

Bugün bilim dünyasında Whittall ismiyle anılan iki bitki türü — Tulipa whittallii (bir kır lalesi) ve Galanthus whittallii (bir kardelen) — bu dönemin kalıcı mirasıdır.

Mimari ve Bahçe Düzeni

Köşk, taş zemin kat ve tuğla üst kat olarak inşa edilmiştir.

• Cephe: Simetrik pencere dizileri, ön portik ve klasik oranlı alınlıklar.
  
• Plan: İngiliz kırsal konut mimarisine özgü simetri, yüksek tavanlı salonlar.
  
• Bahçe: Dönemin kartpostallarına konu olmuş; egzotik bitkiler, göletler, çiçek adaları ve yürüyüş yollarıyla düzenlenmiştir.
  
  Edward Whittall’ın botanik ilgisi sayesinde köşk, sadece bir konut değil, aynı zamanda İzmir’in ilk özel botanik bahçesi hâline gelmiştir.
  

Konuklar ve Tarihî Olaylar

Edward Whittall Köşkü, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında İzmir’in kültürel ve entelektüel yaşamının merkezlerinden biri olmuştur.

Köşk; Gustave Flaubert, Alphonse de Lamartine, Pierre Loti, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Latife Hanım, İsmet İnönü, Falih Rıfkı Atay ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi önemli konukları ağırlamıştır.

14 Eylül 1922 tarihinde alınan kararla köşk, Batı Cephesi Komutanlığı ve Erkan-ı Harp Riyaseti (Genelkurmay Başkanlığı) karargâhı olarak kısa bir süreliğine kullanılmıştır. Bu olay, yapının yalnızca Levanten değil, Kurtuluş dönemi tarihinde de simgesel bir yere sahip olmasını sağlamıştır.

Günümüz Kullanımı

Edward Whittall’ın 1917’deki ölümünden sonra yapı aile mülkiyetinde kalmıştır.

Zamanla “Edward Whittall Bahçesi” adıyla anılmaya başlayan köşk, günümüzde özel mülkiyet statüsündedir.

Bahçesi koruma altına alınmış olup, belirli dönemlerde konser, düğün ve kültürel etkinlik alanı olarak kullanılmaktadır.

Yapı, Bornova’nın tarihî kimliğini yaşatan en özgün ve yaşayan Levanten miras mekânlarından biridir.