Mekan Bilgileri
Köşk
Erzene
18. yüzyılda bir manastır yapısının üzerine kurulan Charlton Whittall Köşkü, 1820’lerde James Whittall tarafından satın alınarak genişletilmiş ve kardeşi Charlton döneminde “Büyük Ev” adını almıştır. Barok üsluptaki çift kollu merdiveni ve ağırladığı devlet adamlarıyla Bornova’nın en görkemli Levanten yapılarından biri olan köşk, bugün Ege Üniversitesi Rektörlüğü olarak kullanılmaktadır.
Charlton Whittall Köşkü(Büyük Ev)
18. yüzyılda bir manastır yapısının üzerine kurulan Charlton Whittall Köşkü, 1820’lerde James Whittall tarafından satın alınarak genişletilmiş ve kardeşi Charlton döneminde “Büyük Ev” adını almıştır. Barok üsluptaki çift kollu merdiveni ve ağırladığı devlet adamlarıyla Bornova’nın en görkemli Levanten yapılarından biri olan köşk, bugün Ege Üniversitesi Rektörlüğü olarak kullanılmaktadır.
Giriş
Charlton Whittall Köşkü’nün bulunduğu alan, 18. yüzyıl başlarında Hollandalı rahibeler için inşa edilmiş bir manastırdı. Daha sonra Hollandalı bir göçmen tarafından tek katlı bir konut yapıldı.
1817’de İzmir’e yerleşen ünlü Levanten ailelerden James Whittall, bu evi 1820’lerde satın aldı. Onun vefatının ardından mülk kardeşi Charlton Whittall’a geçti. Aile yapıyı büyütüp yeniledikçe köşk Bornova’da “Büyük Ev” olarak anılmaya başladı.
Uluslararası ticarette etkin olan Whittall Ailesi, Bornova’nın sosyal ve politik yaşamında önemli bir konuma sahipti.
Mimari Özellikler
Yapısal Gelişim
İlk yapı: bodrum üzerine tek katlı bir konak.
1867 sonrası: ikinci kat ve yan kanatlar eklendi.
Kuzey ve güney cephelerinde ek yapılar ile genişleme sağlandı.
Cephe Düzeni
Ana cephede Avrupa Barok saraylarını anımsatan geniş çift kollu merdiven, köşkün en belirgin mimari unsurudur.
Üst katta balkon eklenmiş, altı kapalı mekâna dönüştürülmüştür.
Balkon düzeni arka cephede de tekrar eder.
Plan ve Malzeme
Tipik Levanten konut planı: merkezi dağılım mekânı + yan odalar.
Kullanılan malzemenin önemli bir bölümü yurt dışından getirilmiştir.
Tarihî Anılar ve Önemli Konuklar
Whittall Ailesi’nin etkisi sayesinde köşk, Bornova’da aristokrat ve politik konukların ağırlandığı önemli bir merkez hâline geldi.
Büyük Ev’de konaklayan veya ziyaret eden isimlerden bazıları:
Sultan Abdülaziz (1863) — üç geceden ikisini köşkte geçirdi.
Edinburg Dükü Alfred Ernest Albert (1886)
George Frederick Ernest Albert — 1910’da İngiltere Kralı V. George
Yunan Prensi Andrew (1921)
Sultan Abdülaziz için bahçedeki tepecikte özel çay ikramı düzenlenmiş olması, köşkün dönemin diplomatik ilişkilerindeki önemini gösterir.
Mülkiyet ve Cumhuriyet Dönemi
1930’larda köşk, Whittall Ailesi ile akraba olan Giraud Ailesine geçti.
1960’ta kamulaştırıldı ve T.C. Maliye Hazinesi’ne devredildi.
Daha sonra Ege Üniversitesi’ne tahsis edildi.
Bugün köşk, Ege Üniversitesi Rektörlüğü İdari Binası olarak kullanılmakta ve Bornova’nın Levanten mirasının en büyük korunmuş örneklerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.
Sembol: İzmir Kayığı
Ticaretle uğraşan Whittall Ailesi’nin liman kayıkları bulunmaktaydı.
İzmir kayıkları: gemilerden limana yük ve yolcu taşımak, kıyı ticaretini yürütmek için hayati öneme sahipti.Bu nedenle Büyük Ev, Bornova Miras projesinde “İzmir Kayığı” ile sembolize edilmektedir.
Kaynakça: (1) Prof. Dr. Hasan Mert (Geçmişten Günümüze Sosyal Ekonomik ve Kültürel Yönleriyle Bornova)
(2) Hasan Arıcan (Bornova Köşkleri Gezginler ve anılar)
(3) Altan Altın (Hikayeler Şehri Bornova)
(4) Hümeyra Birol (19.Yüzyıl Batılaşma Kesitinde, Bornova ve Buca Levanten Köşkleri Mekansal Kimliğinin İrdelenmesi
