Bornova'nın tüm tarihi köşklerini, müzelerini, dini yapılarını ve doğal mirasını kapsayan en kapsamlı rota.
Yapı Bornova ilçesinin Ergene Mahallesi, 538 sokakta yer almaktadır. Cami Bornova Büyük Çarşı içinde bulunmaktadır. Büyük Camii, Bornova Ulu Cami, Çarşı Camisi ya da Cami-i Kebir adlarıyla da bilinen yapı bir avlu içinde yer alır.
Kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte Edward Whittall Köşkü’nün 1816–1819 yıllarında Rovigo Dükü’nün İzmir’de konakladığı dönemden beri var olduğu bilinir. 19. yüzyıl sonunda İngiliz botanikçi Edward Whittall tarafından devralınan köşk, kır lalesi Tulipa whittallii ve Galanthus whittallii gibi türlere adını veren botanik bahçesi, Atatürk dâhil birçok önemli konuğu ve 1922’de Batı Cephesi Karargâhı olarak kullanılmasıyla Bornova’nın simge yapılarındandır.
Osmanlı döneminde inşa edilen ilk tren istasyonlarından biri olan Bornova Tren İstasyonu, 20 Temmuz 1865’te İzmir-Bornova hattının açılmasıyla hizmet vermeye başlamıştır. Levanten köşkleriyle yazlık yerleşim olan Bornova’nın kentleşmesinde büyük rol oynayan istasyon, 130 yıl boyunca kentin ulaşımına hizmet etmiş ve 1995’te kapatılmıştır. Günümüzde aynı güzergâh, İzmir Metro hattı olarak kullanılmaya devam etmektedir.
1895–1922 yılları arasında Arthur İplikçiyan ve Ailesi tarafından konut olarak kullanılan köşk, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren Emin Arı Kışlası adıyla uzun yıllar askeri karargâh olarak hizmet vermiştir. Millî Savunma Bakanlığı mülkiyetinde bulunan yapı, 2025 yılı itibarıyla boş durumdadır.
Fevzi Çakmak Caddesi girişinde yer alan Aliotti (Michel Topuz) Evi, 19. yüzyılda Bornova’nın önde gelen Levanten ailelerinden Aliotti Ailesi tarafından inşa edilmiştir. Daha sonra Topuz Ailesi’nin kullanımına geçen yapı, özgün Levanten mimarisini büyük ölçüde korumuştur. Günümüzde diş tedavi kliniği olarak işlevini sürdürmektedir.
Fevzi Çakmak Caddesi girişinde yer alan Pasquali (Barry) Köşkü, 1835–1840 yılları arasında Sakız Adası’ndan İzmir’e göç eden tüccar Giuseppe Pasquali tarafından yaptırılmıştır. 1925’te Giovanni Pasquali’nin ölümünün ardından ailesine geçen köşk, 1941’de kamulaştırılarak Bornova Ziraat Mektebi’ne devredilmiştir. Günümüzde özel kafe-restaurant olarak
Amerikalı Davy tarafından inşa edilen köşk, 20. yüzyıl başlarında Macropodere Ailesi tarafından kullanılmış, bir dönem İzmir Valisi Rahmi Bey’in ikametgâhı olmuştur. 11 Nisan 1934’te Mustafa Kemal Atatürk burada Bornovalılarla fotoğraf çektirmiştir. Günümüzde Subay Orduevi olarak hizmet vermektedir.
Fevzi Çakmak Caddesi’nde yer alan EÜ Etnografya Müzesi; Anadolu ve Rumeli yöresel kıyafetleri ile Türk Dünyası’na ait müzik aletlerinin sergilendiği zengin bir koleksiyona sahiptir. Müze, kültürel çeşitliliği yansıtan eserleriyle dikkat çeker.
19. yüzyılın ikinci yarısında Levanten Ballian Ailesi için inşa edilen köşk, süslemeli tavan göbekleri ve zarif iç mekân detaylarıyla dikkat çeker. 1900 yılında Esther Marian Giraud (Wilkinson) tarafından satın alınan yapı, 1970’te Ege Üniversitesi’ne devredilmiştir. Günümüzde Kağıt ve Kitap Sanatları Müzesi olarak hizmet vermektedir.
1860 yılında Yunan kökenli Marcopoli tarafından inşa edilen iki kardeş köşkten oluşan Giraud Köşkleri, Bornova Meydanı’na bakan konumlarıyla dikkat çeker. Sağdaki yapı orijinal formunu korurken, soldaki köşk 1930’larda Harold Giraud tarafından yeniden inşa edilmiştir. Günümüzde özel konut olarak kullanılmaktadır.
1830’larda Zipcy Ailesi tarafından yaptırılan De Andria Köşkü, Bornova’nın erken Levanten mimarisinin zarif örneklerindendir. Richard Matheys ve Charles Balladur gibi önemli Levanten ailelerin mülkiyetinde kalan yapı, 1973’e kadar De Andria Ailesi’nin konutu olarak kullanıldı. Günümüzde restore edilerek kafe olarak hizmet vermektedir.
80 sokak üzerinde bulunan köşk 1854-1856 yıllarında inşa edildi. Evin mülkiyeti sırasıyla Douglas Paterson, Edwin Charnaud, De Zandonati, James Gout ve Victor Whittall ailelerinin kullanımına geçti. Evin son sahibi Lucien Arkas tarafından restore edilen ev şu anda içinde deniz tarihine ait çok zengin örneklerin bulunduğu Arkas Deniz Tarihi Merkezi
18. yüzyıl sonu–19. yüzyıl başına tarihlenen Dramalılar Köşkü, 1922 öncesinde bir Rum aileye aitti. Mübadele sonrası Drama’dan gelen Dramalı Ailesi’ne geçen yapı, 2010 yılında Bornova Belediyesi tarafından satın alınıp restore edilmiştir. Eklektik mimarisi, hamamı ve müştemilatlarıyla özgün bir Levanten–Osmanlı konut örneği olan köşk bugün kültür ve sanat merkezi olarak hizmet vermektedir.
Tristram Köşkü, 1904 yılında İngiliz Tristram Ailesi tarafından inşa edilmiştir. Ailenin bilinen temsilcilerinden biri Uvedale Barrington Tristram (1826–1898)’dir.
1880’lerde İngiliz Wolf Kardeşler tarafından inşa ettirilen Belhomme Köşkü, eklektik cephe düzeni, İyon başlıklı sütunları ve İtalyan sivil mimarisini yansıtan arka cephesiyle Bornova’nın en zarif Levanten yapılarındandır. Mülkiyeti Xenopoulou, Belhomme ve Türk aileleri arasında el değiştiren köşk, 1997’de restore edilmiş olup bugün Bornova Belediyesi Atatürk Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
İzmir, Bornova ilçesi, Karacaoğlan Mahallesi’nde yer alan Yeşilova Höyüğü, Ege Bölgesi’ndeki en eski yerleşim alanlarından biridir. Neolitik Çağ’dan Roma Dönemi’ne kadar uzanan 8 500 yıllık arkeolojik kültür katmanlarına sahiptir. Yerleşim sakinleri mühendislik, tarım, hayvancılık ve sanat faaliyetlerinde bulundukları gibi, çevre döngüsüne özenli, barışçıl bir toplum anlayışına işaret eden bulgular sergilemişlerdir.
Batı edebiyatının vazgeçilmez ismi Homeros, Anadolulu olmasına rağmen yerelden çok evrensele mal olmuş bir figürdür. Derlediği İlyada ve Odysseia destanları, Batı kültürünün başlangıç noktası kabul edilir.
Atatürk ve silah arkadaşlarının 9 Eylül 1922’de İzmir’i ilk kez gördüğü Belkahve’de, Bornova Belediyesi tarafından 2016’da açılan Ata Anı Evi Ziyaretçi Merkezi; Kurtuluş Savaşı’na ait eserler, döneme ait kişisel eşyalar, belgeler ve yalnızca Atatürk’e dair yayınlardan oluşan özel kütüphanesiyle önemli bir hafıza mekânıdır.
